Tutuklama, Adli Kontrol ve Gözaltına Nasıl İtiraz Edilir? Süreler ve Başvuru Yolları
Yakalama, gözaltı, tutuklama ve adli kontrol aynı hukuki işlem değildir. Bu nedenle her tedbire karşı kullanılacak başvuru yolu ve süre de farklıdır. Tutuklama ve adli kontrol kararlarında kural olarak Ceza Muhakemesi Kanunu’nun itiraz hükümleri uygulanırken, yakalama ve gözaltı işlemleri için CMK m.91/5’te daha hızlı sonuç vermesi amaçlanan özel bir başvuru yolu düzenlenmiştir.
En önemli ayrımlardan biri süredir. CMK m.268’de 2024 yılında yapılan değişiklikten sonra genel itiraz süresi, kararın öğrenildiği tarihten itibaren iki haftadır. Eski kaynaklarda görülen yedi günlük süre artık güncel değildir. Gözaltına karşı CMK m.91/5 başvurusu ise bu iki haftalık süreye tabi değildir; kişinin serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla gecikmeden başvurulması gereken ayrı bir denetim yoludur.
Tutuklama Kararına Nasıl İtiraz Edilir?
Tutuklama kararına karşı CMK m.267 ve devamındaki itiraz kanun yolu kullanılabilir. CMK m.268 uyarınca, kanunda ayrıca başka bir süre öngörülmemişse itiraz kararın öğrenildiği tarihten itibaren iki hafta içinde yapılır.
Başvuru, kararı veren hâkim veya mahkemeye dilekçe verilerek ya da zabıt kâtibine beyanda bulunulup tutanağa geçirilerek yapılabilir. Kararı veren merci itirazı yerinde görürse kararını düzeltebilir. Yerinde görmezse dosyayı en çok üç gün içinde kanunda gösterilen itiraz merciine gönderir.
Tutuklamaya itiraz dilekçesinde yalnızca “tahliyemi istiyorum” denilmesi yerine, tutuklamanın kanuni koşullarının neden oluşmadığının veya artık devam etmediğinin somutlaştırılması önemlidir.
Tutuklama İçin Hangi Şartların Bulunması Gerekir?
CMK m.100 uyarınca tutuklama için kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller ile kanunda öngörülen bir tutuklama nedeninin bulunması gerekir. Kaçma veya saklanma şüphesi, delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme ihtimali ya da tanık, mağdur ve başkaları üzerinde baskı yapılacağına ilişkin kuvvetli şüphe bu kapsamda değerlendirilebilir.
CMK m.101 ayrıca tutuklama kararında kuvvetli suç şüphesini, tutuklama nedenlerini, tedbirin ölçülü olduğunu ve adli kontrolün neden yetersiz kalacağını gösteren delillerin somut olgularla açıklanmasını arar.
Bu nedenle itirazda dosyanın özelliklerine göre şu hususlar tartışılabilir:
- Kuvvetli suç şüphesini destekleyen somut delillerin bulunup bulunmadığı,
- Kaçma veya saklanma ihtimaline ilişkin somut olgular,
- Delillerin ne ölçüde toplandığı ve karartılma riskinin devam edip etmediği,
- Şüpheli veya sanığın sabit ikametgâhı, işi ve aile bağları,
- Tutuklamanın isnat edilen fiil ve beklenen yaptırımla ölçülü olup olmadığı,
- Yurt dışına çıkış yasağı, imza veya konutu terk etmeme gibi adli kontrol tedbirlerinin yeterli olup olmayacağı.
Bu unsurların hiçbiri tek başına otomatik tahliye sonucu doğurmaz; bütün değerlendirme somut dosyaya göre yapılır.
Katalog Suç Varsa Tutuklama Zorunlu mu?
Hayır. CMK m.100/3’te bazı suçlar bakımından tutuklama nedeninin var sayılabileceği düzenlenmiştir. Ancak bir suçun katalogda bulunması, tutuklama kararını otomatik hâle getirmez.
Yine kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin bulunması gerekir. Tutuklama ölçülü olmalı ve adli kontrolün neden yetersiz kalacağı değerlendirilmelidir. Bu nedenle “katalog suç varsa kesin tutuklanır” şeklinde bir kural bulunmamaktadır.
Ayrıca CMK m.100/4 uyarınca, yalnız adli para cezasını gerektiren suçlarda veya vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez.
Tutukluluğun Devamı Kararına İtiraz Edilebilir mi?
Evet. Tutukluluğun devamına ilişkin karara da genel itiraz hükümleri uygulanır. Kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir.
Bu itirazda yalnızca ilk tutuklama kararının verildiği tarihteki koşullar değil, sonradan meydana gelen gelişmeler de önem taşır. Delillerin büyük ölçüde toplanmış olması, tanıkların dinlenmesi, bilirkişi raporunun dosyaya girmesi, kaçma riskini azaltan yeni koşullar veya uzun süren tutukluluk nedeniyle ölçülülük değerlendirmesinin değişmesi ileri sürülebilir.
Soruşturma aşamasında tutukluluk CMK m.108 uyarınca en geç otuzar günlük sürelerle gözden geçirilir. Kovuşturma aşamasında ise mahkeme her oturumda veya koşullar gerektirdiğinde duruşmalar arasında da tutukluluğun devamını inceleyebilir.
Tahliye Talebi ile Tutuklamaya İtiraz Aynı Şey mi?
Hayır. İtiraz, verilmiş bir tutuklama veya tutukluluğun devamı kararına karşı kullanılan kanun yoludur. Tahliye talebi ise tutukluluk sürerken şüpheli veya sanığın serbest bırakılmasını istemesidir.
CMK m.104 uyarınca şüpheli veya sanık soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında salıverilmesini isteyebilir. Talep kabul edilebilir, reddedilebilir veya uygun görülürse adli kontrol uygulanmasına karar verilebilir.
Tahliye talebinin reddine karşı itiraz mümkündür. Bu itirazda da genel süre iki haftadır. Önceki bir tahliye talebinin veya itirazın reddedilmiş olması, dosyada yeni gelişmeler ortaya çıktığında tekrar tahliye talebinde bulunulmasına engel değildir.
Tutuklamaya İtiraz Süresi Kaç Gün?
Güncel genel süre iki haftadır. CMK m.268’de 7499 sayılı Kanunla yapılan değişiklik sonucunda, daha önce yedi gün olan süre iki haftaya çıkarılmıştır.
Süre, kanunda ayrıca başka bir düzenleme bulunmadıkça kararın öğrenildiği tarihten itibaren işler. Bu nedenle kararın yüzünüze karşı açıklanması, tebliğ edilmesi veya başka şekilde öğrenilmesi gibi durumlarda somut dosyadaki öğrenme tarihinin doğru belirlenmesi önemlidir.
İki haftalık süre, tutuklama, tutukluluğun devamı veya tahliye talebinin reddine ilişkin itirazlarda önem taşır. Gözaltı işlemi için ise CMK m.91/5’teki özel başvuru yolu uygulanır.
Adli Kontrol Kararına Nasıl İtiraz Edilir?
Adli kontrol kararlarına karşı da itiraz mümkündür. CMK m.111/2, adli kontrole ilişkin kararlara itiraz edilebileceğini açıkça düzenlemektedir. Özel bir süre öngörülmediği için CMK m.268’deki iki haftalık genel itiraz süresi uygulanır.
Adli kontrol, kişinin tutuklanmadan serbest kalmasını sağlayan ancak özgürlüğüne çeşitli sınırlamalar getiren bir koruma tedbiridir. Yurt dışına çıkış yasağı, belirli yerlere düzenli başvurma, konutu terk etmeme, belirli yerlere gitmeme, taşıt kullanamama, güvence yatırma veya silah bulunduramama gibi yükümlülükler uygulanabilir.
İtirazda yükümlülüğün neden gereksiz veya ölçüsüz olduğu, dosyanın hangi aşamada bulunduğu ve daha hafif bir yükümlülükle aynı amaca ulaşılıp ulaşılamayacağı açıklanabilir.
İmza Yükümlülüğü Nasıl Kaldırılır veya Hafifletilir?
Uygulamada “imza” olarak bilinen yükümlülük, CMK m.109 kapsamında belirlenen yerlere ve zamanlarda düzenli başvurma yükümlülüğüdür.
Şüpheli veya sanık yalnızca ilk karar verildiğinde itiraz etmek zorunda değildir. CMK m.111 uyarınca daha sonra da adli kontrolün tamamen kaldırılmasını, değiştirilmesini veya hafifletilmesini isteyebilir.
Örneğin haftada üç gün imza yerine haftada bir gün imza verilmesi, iş veya sağlık koşulları nedeniyle başvuru yerinin değiştirilmesi ya da yükümlülüğün tamamen kaldırılması talep edilebilir. Hâkim veya mahkeme, Cumhuriyet savcısının görüşünü aldıktan sonra bu istem hakkında beş gün içinde karar verebilir.
Yurt Dışına Çıkış Yasağı Kaldırılabilir mi?
Evet. Yurt dışına çıkamama, CMK m.109’da sayılan adli kontrol yükümlülüklerinden biridir. Karara karşı iki hafta içinde itiraz edilebileceği gibi, daha sonra CMK m.111 kapsamında tedbirin kaldırılması veya değiştirilmesi de istenebilir.
Dosyanın ilerlemiş olması, delillerin toplanması, uzun süredir yükümlülüklere eksiksiz uyulması, düzenli iş ve aile bağları, eğitim veya iş nedeniyle zorunlu seyahat ihtiyacı gibi olgular talepte ileri sürülebilir.
Ancak seyahat planının bulunması tek başına yasağın kaldırılmasını zorunlu kılmaz. Kaçma şüphesi ve tedbirin amacı somut olayda ayrıca değerlendirilir.
Ev Hapsi Nasıl Kaldırılır?
“Ev hapsi” olarak bilinen konutu terk etmeme yükümlülüğü de bir adli kontrol tedbiridir. Bu tedbirin kaldırılması veya daha hafif bir yükümlülüğe çevrilmesi CMK m.111 uyarınca talep edilebilir.
Tedbirin uygulandığı süre, kişinin yükümlülüğe uyumu, soruşturma veya yargılamanın geldiği aşama, sağlık ve aile durumu ile imza veya yurt dışına çıkış yasağı gibi daha hafif seçeneklerin yeterli olup olmayacağı değerlendirilir.
Ayrıca konutu terk etmeme tedbirinde geçen süre bakımından özel bir mahsup kuralı vardır. CMK m.109/6 uyarınca konutu terk etmeme yükümlülüğü altında geçen her iki gün, mahkûmiyet hâlinde cezanın mahsubunda bir gün olarak dikkate alınır.
Adli Kontrol Ne Kadar Sürebilir?
CMK m.110/A, adli kontrol için azami süreler öngörür. Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde adli kontrol süresi en çok iki yıldır; zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek bir yıl daha uzatılabilir.
Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde süre en çok üç yıldır. Zorunlu hâllerde uzatma yapılabilir; uzatma süresi kural olarak toplam üç yılı, kanunda belirtilen devlet güvenliğine, anayasal düzene ve terör mevzuatına ilişkin bazı suçlarda dört yılı geçemez. Çocuklar bakımından bu süreler yarı oranında uygulanır.
Ayrıca CMK m.110/4 uyarınca adli kontrol yükümlülüğünün devamının gerekip gerekmediği en geç dört aylık aralıklarla yeniden değerlendirilmelidir.
Adli Kontrol Yükümlülüğüne Uyulmazsa Ne Olur?
Adli kontrol yükümlülüğünün isteyerek yerine getirilmemesi hâlinde CMK m.112 uyarınca tutuklama kararı verilmesi gündeme gelebilir.
Ancak uygulanan tedbirin ihlal edilip edilmediği, ihlalin iradi olup olmadığı ve somut olayın koşulları yetkili merci tarafından değerlendirilir.
Bu nedenle örneğin imza gününün sağlık sorunu nedeniyle kaçırılması ile yükümlülüğün sürekli ve bilinçli biçimde ihlal edilmesi aynı şekilde ele alınmayabilir. Mazeretin belgelendirilmesi ve yetkili makama mümkün olduğunca hızlı bildirilmesi önemlidir.
Gözaltına Nasıl İtiraz Edilir?
Gözaltı bakımından teknik olarak CMK m.268’deki genel “itiraz” yolundan farklı bir başvuru mekanizması vardır.
CMK m.91/5’e göre yakalama işlemine, gözaltına alma kararına veya gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı; yakalanan kişi, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi veya birinci ya da ikinci derece kan hısımı, hemen serbest bırakılmayı sağlamak amacıyla sulh ceza hâkimine başvurabilir.
Sulh ceza hâkimi incelemeyi evrak üzerinden yapar ve başvuruyu derhâl, en geç yirmi dört saat içinde sonuçlandırır.
Bu başvuru için iki haftalık itiraz süresi beklenmez. Tedbir devam ettiği sırada hızlı biçimde kullanılması amaçlanan özel bir hukuki denetim yoludur.
Gözaltı Süresi Ne Kadardır?
CMK m.91’deki genel rejimde gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderme için zorunlu süre hariç olmak üzere yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez. Gönderme için zorunlu süre de on iki saatten fazla olamaz.
Toplu olarak işlenen suçlarda delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı gözaltı süresini her defasında bir günü geçmemek üzere toplam üç gün daha uzatabilir. Böylece genel toplu suç rejiminde ilk yirmi dört saatle birlikte gözaltı süresi dört güne kadar çıkabilir.
Kanunda ayrıca suçüstü hâlleriyle sınırlı bazı suçlar ve toplumsal olaylar bakımından kolluk amirlerinin gözaltı kararı verebildiği özel bir rejim de vardır. Bu nedenle her dosyada uygulanacak azami süre suçun niteliğine ve gözaltının hangi hükme dayandığına göre kontrol edilmelidir.
Gözaltı Süresinin Uzatılmasına Karşı Ne Yapılabilir?
Gözaltının uzatılmasına ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı da CMK m.91/5 başvurusu yapılabilir.
Başvuruda gözaltının soruşturma için artık zorunlu olmadığı, kişinin suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin bulunmadığı veya uzatma gerekçelerinin somut olayda oluşmadığı ileri sürülebilir.
Sulh ceza hâkimi başvuruyu en geç yirmi dört saat içinde karara bağlar. Bu sürenin, başvuruyu yapmak için tanınan süre değil, hâkimin incelemeyi sonuçlandırması gereken azami süre olduğu unutulmamalıdır.
Gözaltındaki Kişinin Yakını Başvurabilir mi?
Evet. CMK m.91/5 başvuru hakkını yalnızca yakalanan kişiye tanımamıştır.
Yakalanan kişinin müdafii, kanuni temsilcisi, eşi veya birinci ya da ikinci derece kan hısımı da serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla sulh ceza hâkimine başvurabilir.
Bu nedenle kişinin gözaltında olması veya kendisinin fiilen dilekçe hazırlayamaması, kanunda sayılan yakınlarının ve müdafiinin başvuru yapmasına engel değildir.
İtiraz Kaç Günde Sonuçlanır?
Genel itirazlarda iki haftalık süre başvurunun yapılması için tanınan süredir. İtiraz merciinin bütün dosyalarda iki hafta içinde karar vermesini öngören genel bir kural bulunmamaktadır.
CMK m.268’e göre kararı veren hâkim veya mahkeme itirazı yerinde görmezse dosyayı en çok üç gün içinde yetkili itiraz merciine gönderir.
Buna karşılık gözaltına yönelik CMK m.91/5 başvurusu derhâl ve en geç yirmi dört saat içinde sonuçlandırılmalıdır. Adli kontrolün kaldırılması veya değiştirilmesi isteminde ise CMK m.111 beş günlük karar süresini öngörür.
İtiraz Reddedilirse Yeniden Başvuru Yapılabilir mi?
Evet. Tutuklamaya yapılan itirazın reddedilmiş olması, daha sonra tahliye talebinde bulunulmasını engellemez. CMK m.104 uyarınca soruşturma veya kovuşturmanın her aşamasında salıverilme istenebilir.
Özellikle dosyada yeni deliller toplanmışsa, tanıklar dinlenmişse, tutukluluk süresi uzamışsa veya adli kontrolün yeterli olabileceğini gösteren yeni koşullar ortaya çıkmışsa yeniden tahliye talebi gündeme gelebilir.
Adli kontrolde de aynı şekilde tedbirin kaldırılması, değiştirilmesi veya hafifletilmesi daha sonra yeniden istenebilir. Önceki ret kararı, değişen koşulların ileri sürülmesine engel değildir.
Hukuka Aykırı Yakalama, Gözaltı veya Tutuklama İçin Tazminat İstenebilir mi?
CMK m.141, kanunda sayılan bazı hukuka aykırı koruma tedbirleri nedeniyle Devletten maddi ve manevi tazminat istenmesine imkân verir. Kanunda belirtilen koşullar dışında yakalanma veya tutuklanma, kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmama veya kanuna uygun yakalanıp ya da tutuklanıp sonrasında kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı verilmesi bu kapsamda gündeme gelebilen hâller arasındadır.
2024 değişikliğiyle adli kontrol bakımından da bazı tazminat yolları açıkça düzenlenmiştir. Özellikle konutu terk etmeme veya bağımlılıktan arınmaya yönelik hastanede tedavi ve muayene şeklindeki adli kontrol tedbirleri uygulandıktan sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı verilen kişiler CMK m.141/1-l kapsamında tazminat isteyebilir.
Buna karşılık yalnızca imza yükümlülüğü veya yurt dışına çıkış yasağı uygulanmış olup sonradan beraat edilmiş olması, tek başına bütün adli kontrol türleri için aynı tazminat hakkının doğduğu anlamına gelmez. Kanundaki özel tazminat sebepleri ayrı ayrı değerlendirilmelidir. CMK m.141/1-k ayrıca yakalama, adli kontrol veya tutuklama işlemine karşı kanunda öngörülen başvuru imkânlarından yararlandırılmamayı ayrı bir tazminat sebebi olarak düzenlemektedir.
CMK m.141/1-e, (f) ve (l) kapsamındaki tazminat talepleri 1 Haziran 2024’ten itibaren Tazminat Komisyonunun görev alanındadır. Diğer CMK m.141 taleplerinde ise CMK m.142’deki görev kuralları uygulanır.
Başvuru süresi kural olarak karar veya hükmün kesinleştiğinin ilgiliye tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde karar veya hükmün kesinleşme tarihini izleyen bir yıldır.
Hangi Başvuru Yolunun Kullanılması Gerekir?
Tutuklama, adli kontrol ve gözaltında aynı dilekçe ve aynı süre uygulanmaz.
Tutuklama veya tutukluluğun devamı kararına karşı iki haftalık genel itiraz yolu kullanılabilir; ayrıca tutukluluk devam ettiği sürece tahliye talebinde bulunulabilir. Adli kontrol kararına karşı iki hafta içinde itiraz edilebilir ve sonradan CMK m.111 kapsamında yükümlülüğün kaldırılması veya değiştirilmesi istenebilir.
Yakalama ve gözaltında ise CMK m.91/5 uyarınca sulh ceza hâkimine yapılan özel başvuru söz konusudur. Bu yolun amacı, tedbir devam ederken hukuka uygunluğun hızla denetlenmesi ve şartları varsa kişinin hemen serbest bırakılmasıdır.
Başvurunun etkili olabilmesi için yalnızca tedbirin ağır sonuçlar doğurduğunu belirtmek değil, ilgili kanuni şartların somut olayda neden bulunmadığını veya artık ortadan kalktığını açıklamak gerekir.
