Çalışma süresinden yıllık izne temel kurallar
Ücret, çalışma süresi, fazla çalışma, dinlenme ve izin düzeninin doğru kurulması hem günlük işleyişi hem de olası bir uyuşmazlıktaki kayıt ve ispat durumunu belirler. Bu rehber, işçi ve işveren açısından temel çalışma koşullarını birlikte açıklar.
Bilgilendirme: İşkolu, vardiya sistemi, toplu iş sözleşmesi ve özel çalışma türleri sonucu değiştirebilir. Bu sayfa genel bilgi verir; somut kayıtlar ve özel mevzuat ayrıca değerlendirilmelidir.
Çalışma süresi nasıl düzenlenir?
Haftalık süre tek başına yeterli değildir; günlük dağılım, denkleştirme ve fiilen çalışılan süre birlikte kontrol edilmelidir.
Genel bakımdan haftalık azami çalışma süresidir.
Sözleşmeyle daha kısa belirlenebilirHaftalık sürenin günlere farklı dağıtılması hâlinde bir günlük çalışma bu sınırı aşamaz.
İşin niteliğine özgü daha kısa sınırlar saklıdırTarafların anlaşmasıyla uygulanabilecek genel denkleştirme dönemidir.
Toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar artırılabilirBaşlangıç, bitiş ve ara dinlenmesi fiilî uygulamayı gösterecek şekilde izlenmelidir.
Vardiya ile bordro uyumlu olmalıDenkleştirme, sınırsız çalışma anlamına gelmez
Bazı haftalarda 45 saatin aşılması, denkleştirme dönemindeki haftalık ortalama 45 saati geçmiyorsa fazla çalışma sayılmayabilir. Buna rağmen günlük 11 saatlik üst sınır ve özel işlere ilişkin sınırlamalar korunur.
Ara dinlenmesi çalışma süresine göre verilir
Dinlenme süresi kural olarak çalışma süresinden sayılmaz; ancak gerçekten kullandırılmış olması gerekir.
Ara dinlenmesinde işçinin çalışmaya devam etmesi veya iş görmeye hazır biçimde bekletilmesi, sürenin gerçekten dinlenme olarak kullandırılıp kullandırılmadığı yönünden ayrıca değerlendirilir.
Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışmayı ayırın
Haftalık sözleşme süresi 45 saatin altındaysa 45 saate kadar olan bölüm ile 45 saati aşan bölüm aynı oranda ücretlendirilmez.
Fazla çalışma süresinin yıllık toplamı kural olarak bu sınırı aşamaz.
Onay ve yasaklar
Fazla çalışma için işçinin onayı ve yönetmelikteki koşullar gözetilir. Sağlık veya işin niteliği nedeniyle fazla çalışma yapılamayan hâller ayrıca korunur.
İspat düzeni
Puantaj, kart basma, vardiya, işyeri yazışmaları, bordro, banka kaydı ve tanık anlatımları birlikte değerlendirilebilir.
Hafta tatili ile genel tatil farklıdır
Dinlenme hakkının kullandırılması ve tatil gününde çalışma hâlindeki ücret ayrı başlıklarda izlenmelidir.
Hafta tatili
Kanun kapsamındaki işyerlerinde, yedi günlük zaman dilimi içinde kesintisiz en az 24 saat dinlenme verilir. Çalışılmayan hafta tatili günü için işveren tarafından bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam ödenir.
Ulusal bayram ve genel tatil
Çalışılıp çalışılmayacağı sözleşme veya toplu iş sözleşmesiyle belirlenir; hüküm yoksa işçinin onayı gerekir. Çalışılmazsa günlük ücret tam, çalışılırsa ayrıca bir günlük ücret ödenir.
Yıllık izin süresine rastlayan hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil günleri yıllık izin gününden sayılmaz.
Ücret, ödeme ve bordro düzeni
Ücretin miktarı kadar ödeme zamanı, bordrodaki kalemler ve banka kaydıyla uyumu da önemlidir.
Ödeme dönemi
Ücret kural olarak en geç ayda bir ödenir. İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle ödeme süresi bir haftaya kadar indirilebilir.
Dönem ve ödeme tarihiÜcret hesap pusulası
Ödemenin günü ve dönemi; fazla çalışma ve tatil ekleri ile vergi, prim, avans ve diğer kesintiler ayrı gösterilmelidir.
Kalemlerin açık gösterimiÖdemenin gecikmesi
Ücret ödeme gününden itibaren 20 gün içinde mücbir neden dışında ödenmezse, işçi iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir.
Kanundaki özel sonuçlar saklıdırBrüt, net ve yan hakları aynı tabloda gösterin
Temel ücret, prim, ikramiye, yol–yemek gibi yan haklar, fazla çalışma ve kesintiler dönem bazında ayrılmalıdır. Bordro ile banka ödemesi arasındaki fark açıklanabilir ve belgeye dayalı olmalıdır.
Yıllık ücretli izin nasıl hesaplanır?
İzin hakkından vazgeçilemez. Hak kazanma, süre, kullanım ve sözleşme sona erdiğinde ücrete dönüşme ayrı aşamalardır.
Deneme süresi dâhil en az bir yıl çalışmayla yıllık izne hak kazanılır.
Bir yıldan beş yıla kadar hizmette asgari süre; beş yıl dâhildir.
Beş yıldan fazla, on beş yıldan az hizmette asgari süre.
On beş yıl ve daha fazla hizmette asgari süre.
Kullanım sırasında
- İzin tarafların anlaşmasıyla bölünebilir; bir bölümü on günden az olamaz
- Hafta tatili ve genel tatiller izin gününden sayılmaz
- İzin ücreti izne başlamadan önce peşin veya avans olarak ödenir
- İşveren izin kayıt belgesi tutar
İş sözleşmesi sona erdiğinde
- Kullanılmayan izin süresi son ücret üzerinden hesaplanır
- Ücret, işçiye veya hak sahiplerine ödenir
- Zamanaşımı sözleşmenin sona erdiği tarihte başlar
- İzin kullandırıldığını ispatlayan kayıtlar ayrıca önem taşır
Esaslı değişiklik yazılı yapılır
Ücret, görev, çalışma yeri, vardiya veya yan haklarda her değişiklik işverenin yönetim hakkı içinde kabul edilemez.
Çalışma koşullarındaki değişiklik geçmişe etkili yürütülemez. İşçinin sessiz kalması, kanunun aradığı yazılı kabulün yerine geçmez.
Çalışma yerinden kayıt düzenine
Uzaktan çalışma, yazılı sözleşme ve işin niteliğine uygun organizasyon gerektirir; çalışma süresi ve iş sağlığı–güvenliği yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz.
Yazılı çerçeve
İşin tanımı, yapılma biçimi, süresi ve yeri, ücret, ekipman, iletişim ve genel–özel çalışma koşulları belirlenmelidir.
Ekipman ve giderler
Malzeme ve iş araçlarının kim tarafından sağlanacağı, korunması, teslimi ve üretim maliyetlerinin karşılanma esasları açık olmalıdır.
Süre ve güvenlik
Çalışma saatleri, iletişim yöntemi, veri güvenliği, iş sağlığı–güvenliği eğitimi ve kayıt düzeni işin niteliğine göre kurulmalıdır.
Kayıt ve ispat kontrol listesi
Tek bir belge bütün çalışma koşullarını ispatlamaz; kayıtlar birbirleriyle ve fiilî uygulamayla uyumlu olmalıdır.
Sözleşme
Ücret, süre, görev, yer, vardiya ve yan hak hükümleri.
Zaman kayıtları
Puantaj, giriş–çıkış, vardiya, uzaktan çalışma ve izin kayıtları.
Ödeme kayıtları
Bordro, hesap pusulası, banka dekontu ve tahakkuk kalemleri.
Yazışmalar
Görevlendirme, onay, değişiklik bildirimi ve işyeri duyuruları.
Makaleler, rehberler ve araçlar
Çalışma koşulunun konusuna göre mevcut gerçek içerik ve hesaplama araçlarına ulaşın.
İşçilik Alacakları
Ücret, mesai, tatil, izin ve tazminat kalemleri.
Rehberi incele → MakaleYıllık İzin Ücreti
İznin kullanımı ve sözleşme sona erdiğinde ücrete dönüşmesi.
Makaleyi incele → Hesaplama aracıFazla Mesai Hesaplama
Çalışma süresi ve ücret bilgileriyle bilgilendirme amaçlı ön hesap.
Hesaplamaya geç → Hesaplama aracıKullanılmayan Yıllık İzin
Hizmet ve son ücret bilgileriyle kullanılmayan izin ücreti ön hesabı.
Hesaplamaya geç → Hesaplama aracıBordrodan Net Maaş
Bordro kalemlerinden net ücret yapısını inceleyen araç.
Hesaplamaya geç → Süreç rehberiArabuluculuk ve İş Mahkemesi
Çalışma koşullarından doğan uyuşmazlıklarda başvuru ve dava yolu.
Süreci incele → MakaleDoğum İzni ve Süt İzni
Analık izni, süt izni, yarım çalışma ve ücretsiz izin süreleri.
Makaleyi incele → Hesaplama aracıDoğum İzni Hesaplama
Tekil veya çoğul gebelikte izin başlangıcı, bitişi ve işe dönüş tarihi.
Hesaplamaya geç →Resmî mevzuat kaynakları
- 4857 sayılı İş Kanunu — resmî kurum metniÜcret, çalışma süresi, fazla çalışma, dinlenme, izin ve çalışma koşulu değişikliği.
- Çalışma mevzuatı ve yönetmelikler — Çalışma ve Sosyal Güvenlik BakanlığıÇalışma süreleri, fazla çalışma, yıllık ücretli izin ve uzaktan çalışma yönetmelikleri.
- İş Kanunu sıkça sorulan sorular — Çalışma ve Sosyal Güvenlik BakanlığıÜcret, çalışma süresi, dinlenme ve özel çalışma koşulları hakkında resmî açıklamalar.
